Toen: Q-plate betreedt koudetechniek Nu: concept verder ontwikkeld

RCC K&L-edities van 25 jaar geleden staan centraal in deze rubriek. Wat gebeurde er toen en hoe staat het er nu voor? In dit artikel blikken we terug op de introductie van de Q-plate-warmtewisselaars van Vahterus. Wat is hier de afgelopen 25 jaar mee gebeurd?
Delen:
Technische tekening uit artikel van Wijbenga over de Q-plate.

In de RCC K&L van november 1997 was een artikel van Hans Wijbenga opgenomen over Q-plate-warmtewisselaars van het Finse bedrijf Vahterus. Toen was het nog een klein bedrijf, nu een grote internationale onderneming. Dat komt mede door Wijbenga, die mogelijkheden voor de bijzondere Finse warmtewisselaar in de koudetechniek zag.

Witte stand op Chillventa

Op de afgelopen Chillventa gaf Vahterus acte de présence, met een opvallende stand. De stand was geheel in wit uitgevoerd en ook de gepresenteerde producten waren in deze kleur gespoten. Daarmee vielen de medewerkers extra op; die waren gekleed in modieuze blauwe werkjasjes. Je zou bijna denken dat het een bedrijf met Scandinavisch design is, maar het zijn producten die normaal gesproken in technische ruimtes staan en aan het oog worden onttrokken. De stand past bij de strakke huisstijl, die ook terugkomt op de website.

De witte stand en blauwe jasjes op Chillenta 2022.

Koudetechniek in familieboerderij

Grondlegger en nog steeds CEO van Vahterus is Mauri Kontu. Hij begon met de productie van warmtewisselaars, toen nog alleen bestemd voor industriële processen, in 1990. Dat gebeurde in een schuur van zijn familieboerderij. De boerderij was gevestigd in Vahterus, een klein dorp op het platteland in de regio Vakka-Suomi in het zuidwesten van Finland. Korte tijd later brandde de schuur af en werd intrek genomen in een verlaten zuivelfabriek in Kalanti, met toen vijf mensen in dienst. Kontu vernoemde het bedrijf naar het dorp van oorsprong en bleef de regio trouw, ook toen het bedrijf groter werd. Gegroeid is het bedrijf zeker; de eerste jaren waren er een paar medewerkers in dienst, maar dat zijn er inmiddels ruim 400 en behalve in Finland zijn er vestigingen in China en de Verenigde Staten.

‘Fascinerend apparaat’

Hans Wijbenga kwam in beeld bij Vahterus toen hij begin jaren negentig een warmtewisselaar van het Finse bedrijf op de IKK (de voorloper van Chillventa) in Essen zag staan. “Deze stond ergens achteraf in een hoek, niet eens op een stand”, herinnert Wijbenga zich. Wat hij zag, was een ronde drukvaste mantel, met daarin ronde platen die vrij in de mantel hangen. Het apparaat fascineerde Wijbenga: “Ik zag meteen kansen voor de industriële koudetechniek met ammoniak, onze specialiteit. De warmtewisselaar leek me een oplossing voor het minimaliseren van de koudemiddelinhoud. Daar streefden bedrijven toen ook al naar.”

Contact met Vahterus

Terug in Nederland bleef de warmtewisselaar hem bezighouden. Wijbenga: “Ik zei tegen mijn collega: ik heb wat gezien dat we nodig hebben voor de toekomst. Ik weet helaas vrijwel niets over het product; ik heb alleen gehoord dat het van een bedrijf in het zuidwesten van Finland kwam.” Met die wetenschap ging hij op zoek en daarbij kwam hij uit bij de Finse Kamer van Koophandel. Via die weg werd contact met Vahterus gelegd, met als uiteindelijk resultaat dat Wijbenga vertegenwoordiger werd voor de Vahterus-warmtewisselaars in de koudetechniek.

Op zoek naar een korte naam

Wijbenga besloot de warmtewisselaar een praktische naam te geven. Dat werd Q-plate. “De meest voor de hand liggende namen waren gelaste platenwisselaar of platenwisselaar met mantel. Maar om dat elke keer op te schrijven of uit te moeten ­spreken, daar word je niet blij van. We zochten daarom iets korts en dat is uiteindelijk Q-plate geworden. Daar kan je je fantasie op loslaten. Een Q is een O met iets bijzonders eraan, wat natuurlijk verwijst naar de ronde platen van de warmtewisselaar. En de Q verwijst naar het Engelse woord cue wat keu betekent. Die stoot de bal altijd in de goede richting”, zegt Wijbenga lachend.

Winnaar van de NVKL-trofee

In 1997 zijn bij TNO in Apeldoorn belangrijke testen gedaan om te kijken of directe expansie met ammoniak mogelijk was. “Dit is heel moeilijk te realiseren en we hadden gehoopt dat dit met de Q-plate mogelijk was. Dat bleek echter niet betrouwbaar genoeg. Jammer, maar we konden met deze kennis onze klanten onderbouwd duidelijk maken wat wel en niet mogelijk was. De Q-plate functioneert wel goed als een badverdamper voor ammoniak met natuurlijke circulatie. Zo goed dat het product in 1997 de NVKL-trofee won.”

Van links naar rechts: Jyrki Sonninen, Hans Wijbenga, Mauri Kontu en John Ritmann.

Verder onderzoek

Later zijn bij TNO ook andere testen gedaan. Zo werd meegewerkt aan het Miniref-testprogramma, een Europees ondersteund project om te komen tot systemen met minimale vulling. Daarnaast werd deelgenomen aan het project om CO2 toe kunnen passen als koudemiddel/koudedrager in industriële systemen. Inmiddels heeft Vahterus een uitgebreid eigen laboratorium ingericht, waar veel onderzoek wordt gedaan naar de eigenschappen van de PSHE-warmtewisselaar. Het team van Wijbenga en Vahterus bleef aan de Q-plate sleutelen, wat in 2010 leidde tot de combined verdamper, die onder de naam IQ-plate op de markt kwam. Dit is een combinatie van verdamper en druppelafscheider om droog zuiggas te krijgen. Er is geen extra afscheider meer nodig, waardoor dit systeem weinig plaatsruimte inneemt.

Samenwerking legt geen windeieren

Met alle ontwikkelingen van de Q-plate, waarvoor Wijbenga diverse keren naar Finland ging, groeide de koudetechniektak van het Finse bedrijf hard door. Inmiddels werken er meer dan 400 mensen en is de koudetechniek goed voor zo’n 50 procent van de omzet. Ook voor Wijbenga heeft de samenwerking geen windeieren gelegd. Er zijn veel Q-plates verkocht en ze gaan nog steeds als warme broodjes over de toonbank. Het bedrijf profiteert daarbij van de opkomst van ammoniak-warmtepompen, waar de Q-plate heel geschikt voor is.
Wijbenga, die zijn gelijknamige bedrijf in 2008 verkocht, is bescheiden over zijn rol. “De groei is niet alleen de verdienste van het Wijbenga-team, maar we waren wel een van de gangmakers.” Inmiddels is de naam Q-plate wat op de achtergrond geraakt;
Vathterus wil liever dat de warmtewisselaar onder de eigen naam in de markt gebruikt wordt.

Multicondensor voor ammoniak

Op de stand van Vahterus was het nieuwste product van de Finse firma te zien. Dit is een multicondensor voor ammoniak, met drie onderdelen in één behuizing: een desuperheater, een condensor en een subkoeler. Volgens Jeroen Schröer, managing director van Wijbenga, is ook dit ideaal voor warmtepompen om water op te warmen tot hoge temperaturen. “Persgas zorgt voor oververhitting die in de eerste trap wordt afgevoerd. De condensor volgt in het tweede deel en in het derde deel wordt de ammoniak onderkoeld, wat het rendement van een warmtepomp verhoogt. Normaal heb je daar drie wisselaars voor nodig, maar deze zijn in één apparaat samengebracht.”

Ook op andere Chillventa-stands

Deze warmtewisselaar is een doorontwikkeling van de binnen Miniref ontwikkelde Q-plate-warmtewisselaar met drukvast gescheiden ruimtes aan de mantelzijde. Ook op andere stands op Chillventa waren de Vahterus-warmtewisselaars te zien, opgenomen in warmtepompsystemen, zoals op de stand van SRM. Daar stond een compacte ammoniakchiller van Heimann met een verdamper, een condensor en een oliekoeler in één.